馃捀 11 notatek, eksperyment贸w i bada艅 o pieni膮dzach i bogatych

9 min read

Ostatnio zewsz膮d dobiegaj膮 do nas sygna艂y o kurcz膮cej si臋 klasie 艣redniej, zaostrzaj膮cych si臋 podzia艂ach i superbogatych.

Kwesti臋, czy jest to jaka艣 dziejowa nowo艣膰 zostawiam na inny raz i osobn膮 dyskusj臋. W mi臋dzyczasie zebra艂em kilka notatek, eksperyment贸w i bada艅 jak status maj膮tkowy i pieni膮dz wp艂ywa na nasze zachowanie.

  • 馃毝 1. Empathy gap i czy bogaci przepuszczaj膮 pieszych na pasach?
  • 馃ソ 2. Status spo艂eczny a uwa偶no艣膰 na ulicy, czyli badanie z Google Glass
  • 馃か 3. Kontakt z pi臋ni臋dzmi a tendencja do k艂amstwa
  • 馃懚 4. Dzieci, pieni膮dze i samodzielno艣膰
  • 馃 5. Status maj膮tkowy a alkoholizm
  • 馃弸锔 6. Wp艂yw dominuj膮cej pozycji cia艂a na testosteron i kortyzol
  • 馃さ鈥嶁檪锔 7. Z艂y, bogaty鈥 ale kompetentny 
  • 馃鈥嶐煆 8. Status i prawo Price鈥檃 
  • 馃拵 9. Mityczny 1% vs. pozosta艂e 9.9%
  • 馃Р 10. Teoria podkowy bis, czyli co 艂膮czy biednych z bogatymi?
  • 馃檹 11. Gorzka modlitwa mieszczanina

Czas potrzebny na przeczytanie: 8 min 15 sekund.


馃毝 1. Empathy gap i czy bogaci przepuszczaj膮 pieszych na pasach?

An external file that holds a picture, illustration, etc.
Object name is pnas.1118373109fig01.jpg
(A) Odsetek samochod贸w, kt贸re 鈥渨pychaj膮 si臋鈥 przed inne pojazdy na skrzy偶owaniu w zale偶no艣ci od klasy samochodu (1 = najni偶szy status, 5 = najwy偶szy status) (B) odsetek samochod贸w nie przepuszczaj膮cych pieszego na przej艣ciu dla pieszych

W serii bada艅 opisanych w Higher social class predicts increased unethical behavior (2012), zesp贸艂 Paul K. Piffa z Uniwersytetu Berkley bada艂, czy osoby lepiej sytuowane zachowuj膮 si臋 bardziej nieetycznie ni偶 osoby z ni偶szych klas podczas jazdy samochodem.

W badaniu nr 1 sprawdzali, czy kierowcy w dro偶szych samochodach cz臋艣ciej wymuszaj膮 pierwsze艅stwo na skrzy偶owaniu. Badacze rejestrowali przy skrzy偶owaniu wszystkie zaj艣cia (n = 274) uwzgl臋dniaj膮c mark臋 samochodu, wiek i p艂e膰 kierowc贸w.

W badaniu odnotowano, 偶e 12.4% spo艣r贸d wszystkich kierowc贸w wymusza pierwsze艅stwo. Spo艣r贸d nich osoby w najbardziej luksusowych samochodach by艂y 3 razy bardziej sk艂onne do wymuszenia pierwsze艅stwa.

W badaniu nr 2 z kolei testowano hipotez臋, czy osoby lepiej sytuowane b臋d膮 mniej sk艂onne do przepuszczania pieszych na pasach. Eksperyment wygl膮da艂 podobnie i opiera艂 si臋 na obserwacji sytuacji na przej艣ciu (n = 152). Tu okaza艂o si臋, 偶e 34.9% kierowc贸w nie przepuszcza艂o pieszych, jednak spo艣r贸d nich osoby w dro偶szych samochodach by艂y 4 raz mniej sk艂onne przepu艣ci膰 pieszego.

Wskazywa膰 by to mog艂o, 偶e osoby o wy偶szym statusie mog膮 mie膰 sk艂onno艣膰 do mniej etycznych zachowa艅, ale na podstawie tych dw贸ch eksperyment贸w mo偶na te偶 postawi膰 hipotez臋, 偶e maj膮 zmniejszone pole percepcji, co mo偶e wi膮za膰 si臋 z empati膮.

Uwaga metodologiczna:

  • Badanie opiera si臋 na za艂o偶eniu, 偶e samoch贸d jest miarodajnym wska藕nikiem rangi spo艂ecznej i statusu maj膮tkowego. C贸偶, pewnie w du偶ej mierze jest. Nawet je艣li auto wzi臋te jest w leasing i koszt stanowi 60% miesi臋cznych przychod贸w to wskazuje na statusowe orientacje posiadacza.
  • Pomijaj膮c pr贸b臋, pewnie warto by艂oby przetestowa膰 te hipotezy przy kontroli innych zmiennych: lokalizacja (kraj, stan, miasto, dzielnica), pora dnia (rano, po艂udnie, wiecz贸r np. rano wszyscy kierowcy mog膮 bardziej si臋 艣pieszy膰), pieszy (np. matka z dzieckiem czy osoba starsza mo偶e mie膰 wi臋ksze szansze, 偶eby zosta膰 przepuszczona). Nie m贸wi臋, 偶e badanie jest niemiarodajne, bo w za艂膮czniku dotycz膮cym metodologii uwzgl臋dniono kilka z tych aspekt贸w, ale warto by艂oby dalej podr膮偶y膰.

馃ソ 2. Status spo艂eczny a uwa偶no艣膰 na ulicy, czyli badanie z Google Glass

O tym, 偶e ni偶szy poziom empatii os贸b lepiej sytuowanych mo偶e bra膰 si臋 z pewnej 鈥溑沴epoty鈥 traktuje w pewien spos贸b eksperyment Pia Dietze i Erica D. Knowles w Social Class and the Motivational Relevance of Other Human Beings: Evidence From Visual Attention (2016).

Podczas badania na jednej z ulic wr臋czano uczestnikom Google Glass pod pretekstem przetestowania ich dzia艂ania. W rzeczywisto艣ci okulary bada艂y pole widzenia uczestnik贸w i ruch ich ga艂ek ocznych. Nast臋pnie zestawiono wyniki z klas膮 spo艂eczn膮, do kt贸rej przynale偶eli badani.

Osoby z klasy pracuj膮cej wykazywa艂y si臋 nieco d艂u偶sz膮 uwag膮 w stosunku do innych ludzi (d艂u偶ej zawiesza艂y wzrok na osobach).

W trzech badaniach wykazano, 偶e przynale偶no艣膰 do klasy spo艂ecznej czy status spo艂eczny nie wp艂ywa na to jak cz臋sto patrzymy na inne osoby. Wp艂ywa natomiast na to, jak d艂ugo spogl膮damy na dan膮 osob臋. Okaza艂o si臋, 偶e osoby o wy偶szym statusie przygl膮da艂y si臋 kr贸cej innym osobom (co ciekawe, d艂u偶ej spogl膮da艂y na przedmioty np. witryny sklepowe).

Bogdan Wojciszke w ksi膮偶ce Homo nie ca艂kiem sapiens (tutaj ostatnio wrzuca艂em 7 notatek) komentuje to badanie:

Wysoki status powoduje wi臋c nie tylko wzrost zainteresowania sob膮 lecz tak偶e spadek zainteresowania innymi lud藕mi. Ludzie o wy偶szym statusie sp臋dzaj膮 wi臋cej czasu w samotno艣ci, a mniej czasu z s膮siadami i z rodzin膮. S膮 te偶 mniej empatyczni i s艂abiej orientuj膮 sie w emocjach innych ludzi, szczeg贸lnie podw艂adnych. Wszystko to zapewne dlatego, 偶e osoby obdarzone w艂adz膮 czy statusem s膮 tak偶e zamo偶niejsze, a przez to mniej zale偶ne od innych. Nie musz膮 pomaga膰 znajomemu w przeprowadzce, w nadziei, 偶e ten odwzajemni przys艂ug臋, gdy zajdzie taka potrzeba. Nie musz膮 liczy膰 na koleg臋, bo sta膰 ich na wynaj臋ci臋 firmy zajmuj膮cej si臋 przeprowadzkami.

馃か 3. Kontakt z pi臋ni臋dzmi a tendencja do k艂amstwa

Okazuje si臋, 偶e nawet sam kontakt z pieni臋dzmi czy my艣lenie o pieni膮dzach mo偶e modyfikowa膰 zachowanie.

W badaniu Seeing green: Mere exposure to money triggers a business decision frame and unethical outcomes (2013) Kristin Smith-Crowe wraz z zespo艂em poprosi艂a student贸w kierunk贸w biznesowych o u艂o偶enie zda艅 z r贸偶nych s艂贸w przed udzieleniem odpowiedzi na kilka pyta艅 i zagrania w gr臋. Niekt贸re zdania by艂y neutralne (np. 鈥淪he walked on grass鈥) inne zawiera艂y komponent finansowy (np. 鈥淪he spends money liberally鈥).

Okaza艂o si臋, 偶e nawet ekspozycja na poj臋cia zwi膮zane z pieni臋dzmi powodowa艂a, 偶e osoby te cz艣ciej k艂ama艂y w kolejnych czynno艣ciach, gdy wiedzia艂y 偶e dzi臋ki temu zarobi膮 wi臋cej pieni臋dzy.

Uwaga: mo偶e te偶 by膰 to zale偶no艣膰 wyst臋puj膮ca u student贸w kierunk贸w biznesowych?

馃懚 4. Dzieci, pieni膮dze i samodzielno艣膰

Ostatnio te偶 przytacza艂em przyk艂ad, z naszego polskiego podw贸rka.

Profesor Agata G膮siorowska z Uniwersytetu SWPS we Wroc艂awiu prosi艂a przedszkolaki o sortowanie monet (albo guzik贸w lub batonik贸w) i zauwa偶a艂a, 偶e po tym zadaniu przedszkolaki stawa艂y si臋 bardziej pracowite i wytrwa艂e, ale mniej pomaga艂y swoim czteroletnim kolegom.

Innymi s艂owy: niewykluczone, 偶e styczno艣膰 z pieni臋dzmi zmniejsza poziom wsp贸lnotowo艣ci, pomagania i hojno艣ci.

馃 5. Status maj膮tkowy a alkoholizm

Sometimes Drink Too Many Alcoholic Beverages, by Income and Education, Among Those Who Drink Alcohol
Alkoholizm to raczej choroba demokratyczna.

Jakkolwiek powszechnie dominuje wyobra偶enie o 鈥減atologii鈥, 鈥渉o艂ocie鈥 czy 鈥渄armozjadach鈥 w sid艂ach alkoholizmu to r贸wnie powszechne zaczyna by膰 zrozumienie, 偶e alkoholizm to bardzo demokratyczna choroba dotykaj膮ca i osoby z nizin spo艂ecznych i wysokofunkcjonuj膮cych alkoholik贸w.

Wed艂ug Diagnozy Spo艂ecznej z 2015 roku w Polsce najcz臋艣ciej alkoholizm wyst臋puje w艣r贸d tw贸rc贸w, artyst贸w, dziennikarzy (21.5%) i lekarzy, weterynarzy i dentyst贸w (12.6%).

Wiele bada艅 dowodzi jednak, 偶e w USA w przypadku narkotyk贸w cz臋艣ciej si臋ga膰 b臋d膮 po nie dzieci z dobrze sytuowanych rodzin z powodu wy偶szej presji na osi膮gni臋cia, co wi膮偶e si臋 pewnie z wi臋ksz膮 podatno艣ci膮 na choroby psychiczne, l臋ki i zaburzenia.

馃弸锔 6. Wp艂yw dominuj膮cej pozycji cia艂a na testosteron i kortyzol

Z fizjologicznego punktu widzenia zaobserwowano ju偶 nieraz zale偶no艣膰, 偶e awans w hierarchi powoduje wzrost testosteronu, kt贸ry przek艂膮da si臋 na wi臋sz膮 sk艂onno艣膰 do agresji czy ch臋ci dominacji.

Jedna z teorii i bada艅 opisanych w Testosterone promotes either dominance or submissiveness in the Ultimatum Game depending on players鈥 social rank (2017) wskazuje, 偶e sytuacja jest bardziej z艂o偶ona: w艣r贸d os贸b znajduj膮cych si臋 ni偶ej w hierarchii spo艂ecznej testosteron b臋dzie sprzyja艂 nieagresywnemu zachowaniu w przeciwie艅stwie do tych u g贸ry piramidy, w艣r贸d kt贸rych testosteron b臋dzie wywo艂ywa艂 spo艂ecznie dominuj膮ce i agresywne zachowania.

Nieraz pojawia艂y si臋 te偶 teorie i badania, 偶e nawet zmiana postawy cia艂a na w艂adcz膮 wywo艂uje po dw贸ch minutach utrzymania takiej pozy wzrost testosteronu i spadek kortyzolu. Hannah Metlzer i Julie Grezes cz臋艣ciowo jednak obali艂y t臋 hipotez臋 w badaniu Repeatedly adopting power postures does not affect hormonal correlates of dominance and affiliative behavior (2019) – nie uda艂o im si臋 zreprodukowa膰 tego wyniku.

馃さ鈥嶁檪锔 7. Z艂y, bogaty鈥 ale kompetentny

W badaniu Is Profit Evil? Associations of Profit with Social Harm (2012) na University of Pennsylvania – pewnie bez zaskoczenia – uczestnicy uto偶samiali zyski korporacyjne z szkodliwo艣ci膮 spo艂eczn膮: zar贸wno osoby o pogl膮dach konserwatywnych jak i liberalnych oceniali organizacje postrzegane jako przynosz膮ce wy偶sze zyski z wi臋kszym z艂em i tendencj膮 do wykrocze艅 we wszystkich dziedzinach, niezale偶nie od dzia艂a艅 firmy czy bran偶y.

Znacznie jednak ciekawsze wydaje mi si臋 badanie The Importance of Material Status for Electoral Chances and Perception of Politician: Delegitimization of Wealth as Post-transition Specificity? (2013) na irlandzkich i polskich obywatelach dotycz膮cym percepcji kandydat贸w w wyborach pod k膮tem ich statusu materialnego.

Po lewej oceny Polak贸w w stosunku do dw贸ch kandydat贸w (maj臋tnego, mniej maj臋tnego) pod k膮tem postrzeganej moralno艣ci i kompetencji. Po prawej oceny Irlandczyk贸w.

Okazuje si臋, 偶e Irlandczycy ocenili polityka o niskim statusie materialnym jako bardziej moralnego i kompetentnego ni偶 polityk o wysokim statusie, podczas gdy uczestnicy z Polski ocenili polityka o wysokim statusie materialnym jako bardziej kompetentnego ni偶 tego o niskim statusie i nieznacznie bardziej moralnego.

Wbew przewidywaniom, wyniki sugerowa艂yby wi臋c wy偶sz膮 legitymizacj臋 zamo偶no艣ci w艣r贸d polskich uczestnik贸w ni偶 Irlandczyk贸w; upraszczaj膮c: 鈥渨szyscy politycy s膮 umoczeni, ale ten bogatszy jest przynajmniej bardziej kompetentny鈥.

馃鈥嶐煆 8. Status i prawo Price鈥檃

Prawo Price’a m贸wi, 偶e 50% dowolnego wyniku (np. sprzeda偶y) jest generowane przez pierwiastek kwadratowy liczby os贸b, kt贸re si臋 do niego przyczyniaj膮.

Oznacza to, 偶e je艣li 9 osobowy zesp贸艂 sprzeda偶owy wygenerowa艂 $1,000,000 przychodu to za po艂ow臋, czyli $500,000, odpowiadaj膮 jedynie 3 osoby (鈭9 = 3). Na marginesie: oznacza to r贸wnie偶, 偶e kompetencja ma charakter liniowy, a niekompetencja wyk艂adniczy.

Interesuj膮ce jest jednak, 偶e nieraz ci najbardziej efektywni prawnicy otrzymuj膮 nieproporcjonalne wynagrodzenie do swojego wk艂adu i鈥 dla wielu jest to okej.

W przytacznym przez Roba Hendersona opracowaniu Is the desire for status a fundamental human motive? A review of the empirical literature (2015) okazywa艂o si臋, 偶e tytu艂 stanowiska ma wi臋ksz膮 warto艣膰 ni偶 pieni膮dze:

鈥濿 ankiecie przeprowadzonej w艣r贸d 1500 pracownik贸w biurowych siedmiu na dziesi臋ciu stwierdzi艂o, 偶e zrezygnuje z podwy偶ki w celu uzyskania stanowiska o wy偶szym statusie. (…) Wi臋kszo艣膰 ankietowanych uwa偶a艂a, 偶e inni oceniali ich na podstawie ich stanowiska鈥.

馃拵 9. Mityczny 1% vs. pozosta艂e 9.9%

Polsk膮 debat臋 przeora艂y ostatnio dyskusje o kurcz膮cej si臋 klasie 艣redniej, sukcesywnym 鈥渄or偶ni臋ciu klasy 艣redniej鈥 i esencjonalnych pr贸bach uj臋cia czym ta klasa jest.

W USA z kolei dyskusja oscyluje bardziej wok贸艂 nier贸wno艣ci i fetyszyzacji mitycznego 1% najbogatszych, czego cz臋艣ciowym efektem jest ostatnio ponowny wysyp wealth porn w telewizji od serial贸w Billions przez Sukcesj臋.

W artykule The problem with America鈥檚 semi-rich autorka podejmuje rozmow臋 z Matthew Stewartem na temat jego ksi膮偶ki The 9.9 Percent: The New Aristocracy That Is Entrenching Inequality and Warping Our Culture, kt贸ra traktuje tym razem nie o tej w膮skiej garstce ultra bogatych, ale o 9.9%, czyli upper-middle class z zarobkami na poziomie $200,000.

Stewart argumentuje, 偶e to oni jako klasa aspiruj膮ca bardziej nap臋dzaj膮 popyt i przyczyniaj膮 si臋 do wypierania pozosta艂ych 90%. Na naszym rodzimym podw贸rku wi臋cej pogardy w stosunku do gorzej zarabiaj膮cych 鈥渂ia艂ych ko艂nierzyk贸w鈥 w korporacjach pewnie us艂yszymy od m艂odych programist贸w na B2B ni偶 od cz艂onk贸w zarz膮d贸w czy w艂a艣cicieli i w艂a艣cicielek du偶ych przedsi臋biorstw. Podobnie w przypadku nieruchomo艣ci codzienna walka cenowa nie rozgrywa si臋 o wille i 300-metrowe apartamenty w centrum, ale o 40-60m2 z dodatkowym pokojem w perymetrze 4-5 km od centrum, gdzie r贸偶nic臋 dla pozosta艂ych 90% robi te 400 z艂 miesi臋cznie.

Demonizacja jakiejkolwiek grupy zarobkowej jest zabiegiem w膮tpliwym intelektualnie, wi臋c warto spr贸bowa膰 wyj艣膰 poza binarn膮 opozycj臋 biednych i bogatych.

馃Р 10. Teoria podkowy bis, czyli co 艂膮czy biednych z bogatymi?

Cz臋sto cytowany przeze mnie Rob Henderson przedstawia艂 raz na Twitterze ciekawe 3 wykresy dotycz膮ce modeli poznawczy i priorytet贸w dla ka偶dej z klas spo艂ecznych:

  • Ubodzy zorientowani s膮 na relacje i rozrywk臋
  • Klasa 艣rednia na osi膮gni臋cia i prac臋
  • Bogaci na kontakty spo艂eczne, finansowe i polityczne

Trudno nie odnie艣膰 wra偶enia, 偶e w my艣l teorii podkowy ca艂a klasowa karma zatacza tu ko艂o: ubodzy piel臋gnuj膮 relacj臋, poniewa偶 nie mog膮 sobie pozwoli膰 na niezale偶no艣膰, bogaci usytuowani na szczycie pirmiady Maslowa u偶ywaj膮 d藕wigni kapita艂u spo艂ecznego, a klasa 艣rednia rozci膮gni臋ta jest mi臋dzy tymi dwoma kra艅cami.

馃檹 11. Gorzka modlitwa mieszczanina

Znalezione na Quorze pod has艂em What are some things that middle-class people believe that wealthier people do not?:

I happen to be friends with some very rich people and very poor people. I hate to make generalizations but here are my observations.

The middle class are where the true believers live. The people who believe in hard work, the people who are the most moral, the people who believe 'everyone is basically good.’ They usually believe in God and think that things will work out.

Everybody else is ruthless.

If you need drugs, hookers or the name of a good criminal defense lawyer ask the richest or poorest people you know. Middle class people will just look at you funny.

You want to fuck a girl on the first date? Make sure her family is rich or broke. The middle class girl is too worried about your opinion of her after the fact.

If you want the best deal on a consumer product, head straight to your middle class friends. The rich and the poor overpay for everything.

There are exceptions.

First generation rich folks (the successful startup guy, the lottery winner, the guy who got a big inheritance, the Wall Street hire ) tend to bring their middle class values with them, but it only lasts (on average) about half a generation. Typically after 20 years of serious wealth their values change.

Whether that is good or bad is open to interpretation.


PS.聽Je艣li spodoba艂 Ci si臋 ten artyku艂, zapisz si臋 do mojego newslettera 鈥 w聽poniedzia艂ek, 艣rod臋, pi膮tek聽przed 8:30 dostaniesz kr贸tkie聽5 nag艂贸wk贸w z wydarzeniami ze 艣wiata聽馃憞